Philosophy‎ > ‎News‎ > ‎Wijsheid‎ > ‎

Veerkracht of toch maar liever wijsheid


Veerkracht is een metafoor uit de metallurgie. Het betreft een kracht gericht op het herstel van een oude toestand. In de psychologie spreekt men in dit verband van resilience of resiliency, termen die etymologisch teruggaan op ‘terugspringen’. Een parallelle metafoor dus. Resilience staat voor in staat zijn allerlei moeilijkheden die serieuze bedreigingen vormen voor je ontwikkeling te overwinnen en je desondanks goed te ontwikkelen. Hierbij ging het aanvankelijk vooral om kinderen (bijvoorbeeld Werner, 1989), terwijl het begrip later ook toepassingen vond in gebieden als stress (bijvoorbeeld Ong et al, 2006) en armelijke of benarde levensomstandigheden (bijvoorbeeld Luthar, 1999).

Een probleem met de bovenstaande termen is dat de connotatie van herstel van de oude toestand interfereert met de vermelde betekenis van resilience. Het gaat hier immers veeleer om de ontwikkeling van een nieuwe en andere zijnswijze die een aanpassing aan de moeilijkheid in kwestie inhoudt. Dit geldt zeker voor transities, veranderingen in je omstandigheden die radicale aanpassingen vereisen. Herstel van de oude toestand zou hier zelfs uitermate ongewenst zijn.


Transities * 
Transities zijn er in soorten en maten. Voorbeelden zijn het verlies van een naaste of van werk, scheiding, emigratie, invalide raken en blootstelling aan andere traumatische gebeurtenissen. Overigens gaat het niet alleen om kommer en kwel. Ook tien miljoen euro winnen in een loterij leidt tot een transitie. Je krijgt daar tegenwoordig ook niet voor niets vaak een maatschappelijk werkende bijgeleverd om alles in goede banen te leiden. Het definiërende criterium hier is de vereiste radicale aanpassing aan ingrijpend veranderde levensomstandigheden.

Aan een transitie doormaken vallen verschillende fasen te onderscheiden. In de praktijk echter gaat het om een weinig ordelijk proces zonder vaste volgorde. Zo kun je heen en weer schieten tussen verschillende fasen en ook fasen overslaan. Grofweg kun je de volgende drie groepen van fasen onderscheiden, waartussen je overigens ook weer heen en weer kunt schieten.

  1. Het verlies van je oude werkelijkheid gedoseerd tot je door laten dringen. Dit betreft stadia als shock, ontkenning en relativering. Deze manieren van zijn en doen helpen je te voorkomen dat je je al te zeer laat overmeesteren door heftige en onbeheersbare emoties, met alle ongewenste sociale consequenties van dien. 
  2. Tegen heug en meug afstand doen van je vertrouwde conditioneringen en rollen, en dit verlies verwerken. Dit kan allerlei emotionele reacties oproepen zoals woede, angst, verdriet, machteloosheid, verminderd gevoel van eigenwaarde, gevoelens van onveiligheid en tot niets meer komen (depressie). Enig lijden dus. 
  3. Je functioneren fundamenteel aanpassen aan de nieuwe omstandigheden en daartoe een nieuwe werkelijkheid realiseren, zonder helder beeld vooraf hoe het eruit zal gaan zien, met al het vallen en opstaan van dien. En andermaal met alle bijbehorende emoties. Dit betekent zonder vaste aanpak het onbekende aangaan. Een sprong in het duister dus. Dit omvat de mogelijkheden verkennen, met een of meer mogelijkheden experimenteren en voor een van deze mogelijkheden kiezen om je deze vervolgens eigen te maken, resulterend in een nieuwe werkelijkheid. 

Door een transitie gaan kent verschillende valkuilen. Zo kun je proberen ‘over te steken’. Je ziet het lijk al drijven en om alle emoties en gedoe te vermijden probeer je zo snel mogelijk de draad weer op te pakken. Behalve dat dergelijke pogingen vaak hopeloos falen, doordat je vaak slecht in je energie zit en geëmotioneerd bent, kan het je ook voor langere tijd van je normale energie beroven en een vlakke en ongeïnspireerde episode inluiden. Verder kun je jezelf onnodig lang vastklampen aan de diverse fasen, waardoor de gehele transitie nodeloos lang gaat duren. Dit geldt vooral voor nergens toe komen en nergens meer plezier in hebben. De weg van de depressie.

In beide gevallen is het recept de verschillende fasen en de bijbehorende emoties maar gewoon aan te gaan en daar niet van in de war te raken. Door ‘in’ de emotie te gaan verliest die namelijk doorgaans haar aversieve kanten.

Het resultaat van een succesvolle transitie is dat je sterker wordt en groeit. Naarmate dit beter lukt, blijk vaak ook dat je onvermoede vermogens kunt aanboren. Je zult bijvoorbeeld met meer vertrouwen en gemak een volgende transitie aangaan, ook al sta je daar dan niet bij te juichen. Ook kun je voortaan voor anderen die een transitie doormaken als gids of coach fungeren. Je bent wijzer geworden. Hoe meer fundamentele transities je doormaakt, des te bedrevener je daarin kan worden. Wijsheid kun je leren.


De weg van de held
Een veel gebruikte metafoor voor transities is de reis van de held (bijvoorbeeld Catford & Ray, 1991). De held belandt op een dood punt in zijn leven. Dit is voor hem aanleiding zijn vertrouwde wereld te verlaten en andere werelden te verkennen. Dit kan zowel bestaan uit daadwerkelijk op reis gaan als zich terugtrekken in een isolement. Hier vindt hij dan de moed om met zijn demonen te vechten en de draken van dienst af te slachten. Zo doet hij nieuwe inzichten op, die hij mee terug neemt naar zijn eigen wereld en daar aan de man weet te brengen, om ten slotte minzaam het applaus te incasseren.

De weg van de held is een episode op weg naar de wijsheid, maar is niet het hele verhaal. Het is de weg van de wijze om van de weg van de held een terugkerend ommetje door het park te maken. Zo zijn Gandhi en Mandela niet alleen helden, maar ook wijzen.


Wat is wijsheid?
Wijsheid laat zich beschrijven als een verzameling vermogens die je in staat stellen met succes en enige gratie, en zonder al te veel stress, radicale transities door te maken. Deze vermogens zijn voor een belangrijk deel van perceptuele aard. Wijsheid gaat namelijk over zienswijzen, over de welbewuste beheersing daarover en het vermogen ze te kennen, te herkennen en te vergelijken om precies te zijn.

Een zienswijze, ook wel referentiekader of paradigma genoemd, is de wereld zien vanuit een bepaald perspectief, alsof een bepaalde definitie van toepassing is van wat er hier en nu aan de hand is. Deze definitie houdt ook bijbehorende schemata van regels en betekenissen in. Een zienswijze leidt zo tot gedrag dat past bij wat er volgens die zienswijze het geval is. Een zienswijze roept daarmee een werkelijkheid op. Als je de desbetreffende zienswijze deelt met de andere aanwezigen, wat doorgaans het geval is, bewonen jullie dezelfde werkelijkheid.

Wijsheid nu heeft betrekking op zienswijzen welbewust kunnen herkennen, kiezen, gebruiken, opschorten, wisselen, vergelijken en veranderen, alsook op ermee spelen en tot nieuwe zienswijzen komen. Een soort metavaardigheid, die je in staat stelt meer greep te krijgen op je eigen en andermans werkelijkheden. Wijsheid omvat bijvoorbeeld moeiteloos van standpunt wisselen, een zienswijze moeiteloos volgen en de zienswijze van een ander herkennen om die vervolgens in een dialoog gezamenlijk te integreren met jouw eigen zienswijze.

Om goed met zienswijzen en de daaruit voortvloeiende werkelijkheden om te gaan moet je opereren binnen de bestaande cultuur en haar werkelijkheden, binnen wat daar wel en niet mag. Jouw zienswijzen mogen niet ingaan tegen de waarden daarvan. Dat zou niet werken, omdat je die zienswijzen dan niet zomaar aanvaard zou krijgen door de anderen. Anders gezegd, de wijze waarop je omgaat met die zienswijzen vereist ook een helder zicht op en gevoel van wat goed en wat kwaad is, kortom: zicht op en gevoel voor ethiek (Schabracq, 2008). Dit betreft je waarden, je richtlijnen, leidraden en meetlinten om een goede werkelijkheid in te richten. Een ander punt is je daarbij niet te laten leiden door één enkele waarde, maar deze telkens te laten corrigeren door een of meer andere waarden (Berlin, 1998).

Zoals we hebben gezien kunnen handelen en denken weliswaar voortvloeien uit een zienswijze, maar een zienswijze zelf is uiteraard meer een kwestie van waarneming. Wijsheid dus ook. Komt wijsheid hiermee in de buurt van het taoïstische begrip wu wei, niets doen, maar wel zichzelf, de anderen en de omgeving zachtjes en onopvallend met elkaar in lijn brengen (in het Engels allignment) en zo tot harmonie komen? Dat zou mooi zijn.

Waar veerkracht vooral iets is van de jeugd komt wijsheid met de jaren. Tot wijsheid komen is een ontwikkelingstaak van de middelbare leeftijd, bedoeld om de ingrijpende transities van verval en sterven aan te kunnen. Helaas is wijsheid echter niet gelijk verdeeld over alle ouderen. Ouderen beginnen al met uiteenlopende vermogens, leiden divergente levens en groeien steeds verder uit elkaar. Ouderen onderling verschillen daarom meer dan jongeren. Zo ontwikkelen sommige ouderen vormen van wijsheid die hen in staat stellen grote veranderingen aan te gaan, terwijl anderen op dit punt volslagen hulpeloos en machteloos zijn.

Wijsheid berust op een solide basis van kennis, algemene ontwikkeling en rijpheid. Rijpheid houdt hier enerzijds in dat je het nodige hebt meegemaakt, allerlei fundamentele transities incluis, dat je voldoende van de wereld hebt gezien en voldoende hebt liefgehad en geleden (Frankl, 1987). Anderzijds gaat het om de aanvaarding en het besef van je eigen sterfelijkheid. Dat besef van je sterfelijkheid moedigt je aan de dagen die je nog hebt zo zinvol en plezierig mogelijk door te komen, terwijl het ook het belang van allerlei onplezierige aangelegenheden prettig relativeert.


Openheid en de weg van de mysticus
Wijsheid vergt een optimale openheid. Het gaat erom dat je je eigen zienswijze opschort en je nieuwe omstandigheden open tegemoettreedt, zonder angst en zonder te oordelen. Je geeft je over aan het hier en nu. Je stelt je hierbij welwillend op, gaat niet de strijd aan, maar gaat in beginsel mee, tenzij dat overduidelijk dwaasheid is, maar wel vanuit een positie van verantwoordelijkheid. De grondtoon is er een van liefde, omarmen van en ja zeggen tegen wat het hier en nu, en daarmee het lot, voor je in petto heeft. Er is in Nietzsche’s termen, bijvoor beeld in Ecce Homo (Nietzsche, 2004), sprake van amor fati, liefde voor je lot.

Deze openheid kan ook een doel op zichzelf worden. Dat is dan de weg van de mysticus. Mysticisme als verslaving aan het hier en nu, de peilloze diepte van de leegte. Een volledig eerbare bezigheid, maar toch wat anders dan wijsheid. De betrokkenheid bij de verdere wereld ontbreekt. Wat wijsheid betreft, gaat het hier meer om een tussenstop op weg naar de wijsheid, zij het wel een noodzakelijke.


Niet voelen en de weg van de psychopaat
Een dergelijke openheid spreekt bepaald niet vanzelf. Wie openligt kan worden bezeerd en gekwetst. Dat is ook precies wat er is gebeurd in je vroegste jaren en daarom heb je toen ook allerlei mechanismen ontwikkeld om je daartegen te beschermen. Om maar niet te voelen: geen pijn, geen verdriet, geen machteloze woede en geen angst. Deze mechanismen werkten toen afdoende, maar kunnen je nu in de weg zitten. Om wijs te worden moet je namelijk juist heel goed kunnen voelen, want anders wordt het ook niets met de ethiek. Niet over de schreef gaan is namelijk ook een kwestie van een fijnzinnig gevoel. Die openheid moet je je dus opnieuw eigen maken, wat niet gemakkelijk is omdat dat angst en weerstand kan oproepen.

Een van de valkuilen hier is je voelen aan- en uitzetten perfectioneren, om je gevoel vervolgens alleen nog maar te gebruiken om pijlsnel iemands zwakke kanten en kwetsbaarheden te peilen en in kaart te brengen, teneinde die ander in je macht te krijgen en te misbruiken nadat je je gevoel weer hebt uitgezet. Dat geldt ook je gevoel van over de schreef gaan. Dit is de weg van de psychopaat. Sommige helden  –Hitler, Lenin, Mao – eindigen als psychopaten.


Conclusie
Behalve de juiste fundamenten – voldoende kennis, algemene ontwikkeling en rijpheid – kent wijsheid al met al de volgende elementen.
  • Zienswijzen kunnen opschorten en leegte kunnen aangaan 
  • Je laten leiden door deugden als geloof, hoop, liefde, moed, voorzichtigheid, gematigdheid, moed en rechtvaardigheid en een duidelijk ethisch besef en gevoel
  • Andere zienswijzen kunnen aanvaarden en onderzoeken 
  • Vanuit verschillende waardenorientaties kunnen functioneren 
  • Geloof in je eigen gevoelens, intuïtie, creativiteit en je vermogens om te verbaliseren 

Al met al maakt wijsheid je aantrekkelijker, echter en menselijker. Belangrijk hier is dat wijsheid voor organisaties die radicale veranderingen doormaken – en dat is aan de orde van de dag! – van levensbelang kan zijn. Beter gebruikmaken van je meest ervaren medewerkers ligt dan ook voor de hand. Hiertoe zijn we ook bezig het begrip nader uit te werken en tot trainingsprogramma’s te komen. Want andermaal: wijsheid kun je leren.


Literatuur
  • Berlin, I. (1998) The First and the Last. London: Granta Books. 
  • Catford, L. & Ray, M. (1991) The path of the everyday hero. Los Angeles: Tarcher. 
  • Frankl, V.R. (1987) De zin van het bestaan. Rotterdam: Ad. Donker. 
  • Luthar, S. S. (1999) Poverty and children’s adjustment. Newbury Park, CA: Sage. 
  • Nietzsche, F. (2004) Ecce Homo. http://philosophy.thecastsite.com/readings/nietzsche4.pdf 
  • Ong, A. D.; Bergeman, C.S.; Bisconti, T. L.; Wallace, K. A. (2006) "Psychological resilience, positive emotions, and successful adaptation to stress in later life". Journal of Personality and Social Psychology, 91, 730–749. 
  • Schabracq, M.J. (2008) Changing Organizational Culture. Chichester: J. Wiley & Sons 
  • Schabracq, M.J. (2010) Wat nu? Schiedam: Scriptum. 
  • Werner, E. E. (1989) Vulnerable but invincible: a longitudinal study of resilient children and youth. New York: McGraw-Hill.


De laatste 10 jaar heeft de eerste auteur in diverse organisaties meer dan 200 keer programma’s gegeven aan groepen medewerkers die een transitie aan het doormaken waren, te weten het verlies van hun baan, bedoeld om dit proces te versnellen en in goede banen te leiden. Dit heeft onder andere geleid tot het boek ‘Wat nu’ (Schabracq, 2010), dat een veel uitgebreidere versie van deze korte uiteenzetting over transities biedt.